Gewone stingray (Europese stingray, Atlantiese gewone stingray, Pastinaka-stingray)

Die Gewone stingray (Dasyatis pastinaca), ook bekend as die Europese stingray, Atlantiese gewone stingray of Pastinaka-stingray, is 'n groot, plat visspesie wat tot die familie Dasyatidae behoort. Dit is een van die mees wyd verspreide stingrays in die Noord-Atlantiese Oseaan en word vaak in die Middelmeer gevind. Die soort kenmerk byna altyd deur 'n breë, ronde vlerkvormige liggaam, 'n lang, dun stert met 'n skerp, gevaarlike vinne-achtige stekel en 'n korte, puntige snuit. Gewone stingrays kan tot 1,5 meter in lengte bereik en 'n massa van meer as 40 kilogram hê. Hulle is sedentêre, bodem-gerigte visse wat in sagte grond- of zandgrondhabitatte lewe waar hulle voedsel kan opspoor. Hoewel hulle nie gevaarlik is ten opsigte van menslike aanvalle nie, is hul stekel gevaarlik indien aangeraak of bedreig. Die soort is belangrik vir die ekologiese balans van die mariene omgewing en speel 'n rol in die beheer van klein invertebrate en benthiese organismes.

Die wetenskaplike naam Dasyatis pastinaca het sy wortels in die Griekse taal. Die genus Dasyatis kom van die Griekse woordeskat af: dasys (δάσυς), wat "bos" of "botter" beteken, en atis (ατίς), wat "straling" of "vlerk" verwys. Hierdie benaming verwys na die harde, krullende vel van die vlerke wat die dier karakteriseer. Die spesifieke naam pastinaca is afgelei van die Latynse woord pastinaca, wat "wortel" of "selder" beteken – vermoedelik omdat die vorm van die vlerke aan 'n wortel lyk. Die naam is eerste gebruik deur die Franse bioloog Georges Cuvier in 1829, toe hy die soort beskryf uit voorbeelde uit die Middelmeer en die oostelike Atlantiese Oseaan. Die term "Gewone stingray" is 'n algemene benaming wat in die Engels en Afrikaans gebruik word om dit onderskei van ander stingraysoorte. In die mededingende visserijwêreld word die soort dikwels genoem as die Europese stingray weens haar verspreiding in Europa se waters, terwyl "Atlantiese gewone stingray" verwys na haar aanwezigheid in die oostelike Atlantiese Oseaan. Die alternatiewe naam "Pastinaka-stingray" is minder algemeen maar word soms in wetenskaplike literatuur of visserjyboeke gebruik, veral in Suid-Europese lande. Die variasie in name spreek daarvan dat die soort reeds lank in die menslike bewustheid is, en dat verskillende kulture en wetenskaplikes dit op verskillende maniere geïdentifiseer het.

Die Gewone stingray vertoon 'n unieke uiterlike bou wat goed aangepas is aan sy bodemlewe. Die liggaam is plat en vlerkvormig, met 'n breë, ronde vorm wat tot 1,5 meter in deursnit kan bereik, hoewel gemiddelde individue tussen 70 en 100 cm lank is. Die rugvlak is donkerbruin tot swart, terwyl die onderkant wit of geelwit is, wat 'n effektiewe kamouflaasje bied teen predators van boaf. Die oë is klein en geleë aan die bo- en voorste rand van die vlerke, terwyl die neusgange net voor die oë sit en trefpunte het wat 'n vlekkerige patroon vorm. Die mond is plat en gelig, met 'n paar klein, agt- of negtig tandlyne wat voornamlik gerig is op die vermaak van klein invertebrate. Die stert is lang, dun en slank, met 'n enkele, gevaarlike vinne-achtige stekel wat aan die voorste deel van die stert gevestig is. Hierdie stekel is scharnierend en kan tot 30 cm lank wees, en is bedek met giftige, epidermiese afskeidings wat wanneer aangeraak of geaktiveer, ernstige pyn, ontsteking en in seldsame gevalle selfs lewensbedreigende reaksies kan veroorsaak. Die vlerke is hard en ru, met 'n dik laag van skubbe wat op die oppervlak voel soos leer. Die vel is dik en bestand teen fysieke skade, wat nuttig is in die ruwe sedimentarme omgewing waar hulle leef. Die gewone stingray beweeg deur 'n sinusoïdale beweging van die vlerke, wat 'n effisiente manier is om langs die bodem te swem sonder veel energie. By jong dier, is die vlerke nog minder ontwikkel, en die stekel is korter en minder gevaarlik. Met die jare groei die stekel uit en word dit sterker en meer doeltreffend as 'n verdedigingsmechanisme.

Die Gewone stingray is wyd verspreid in die Noord-Atlantiese Oseaan, van die Noordpoolgebied tot aan die tropiese water van West-Afrika. Haar verspreiding strek van die Noord-Atlantiese Oseaan langs die oostelike kus van Suid-Amerika, deur die Middelmeer, die oostelike Atlantiese Oseaan tot aan die kus van Senegal, Gambia en die Kapland in Suid-Afrika. In die Middelmeer is die soort algemeen, met populasies in die oostelike, noordelike en westelike dele, insluitend die Adriatiese See en die Egeïese See. In die Atlantiese Oseaan is die verspreiding vooral gerig op die kusstreke van Europa, van Noorwege en Skotland tot Spanje, Portugal en die Kongo. Die soort is ook gesien in die kuswater van Marokko, Algerië en Tunesië. In Suid-Afrika word die Gewone stingray sporadies in die kuswater van die Wes-Kaap waargeneem, veral in die wintermaande, wat suggerer dat dit moontlik in die ooste van die Atlantiese Oseaan verspreid is. Die verspreiding word beïnvloed deur temperatuur, diepte, die natuurlike stroompatrone en die aanwesigheid van gepaste leefgebiede. Die soort is gevoelig vir klimaatverandering en warmere water, wat lei tot 'n potensiële verskuiving van sy leefgebied na noorde. In die Middelmeer is daar bewyse dat die soort in die afgelope dekades meer algemeen geword het, vermoedelik as gevolg van die verhitting van die water en die toename van voedselbronne.

Die Gewone stingray leef hoofsaaklik in diebodems van kuswater, lagune, baie en die Middelmeer, waar die bodem uit sagte sand, modder of fyn steen bestaan. Hulle is baie voorkomend in water wat tussen 10 en 100 meter diep is, hoewel hulle ook in water tot 200 meter diep gevind kan word. Die soort vermoei goeie aanpassing aan verskillende sedimenterende omgewing, en is vaak in gebiede met 'n lae stroming, wat hulle help om die bodem te ondersoek sonder veel energie. Hulle verkies water wat tussen 12°C en 22°C is, en is dus meestal aktief in die lente en somer. In die Middelmeer is die soort dikwels in die kuswater van Italië, Griekeland en Frankryk te vind, veral in gebiede met 'n goue, vlakke bodem. In die Atlantiese Oseaan is die verspreiding meer geconcentreerd langs die kus van Iberië, die Baleariese Eilande en die Kanarie-eilande. Die soort vermoei ook om in die groter kusbaie en lagune te leef, soos die Baai van Biscaya of die Vitzhoux-baai in die Wes-Kaap. Die bodemstruktuur is kritiek: hulle gebruik hul vlerke om die sand weg te skud en klein invertebrate soos kreeftjies, garnale, skulpdier en kleinsame plante bloot te lê. Hulle is ook in staat om in gebiede met 'n hoër saliniteit te leef, wat hulle uitbreid tot die Middelmeer waar die water meer sout is. Hulle vermoei ook om in gebiede met 'n lae visbestand te leef, wat hulle maak tot 'n belangrike predator in die ekosisteem.

Die Gewone stingray word deur die Internasionale Unie vir Beskerming van Natuur (IUCN) geklassifiseer as 'n "Verminderde" soort (Near Threatened), wat beteken dat die populasie aansienlik afneem en die soort 'n hoë risiko vir uitsterven in die toekoms het. Die afname is hoofsaaklik toegeskryf aan overvisserij, habitatverlies en klimaatverandering. In die Middelmeer is die populasie in die afgelope 50 jaar met meer as 50% gedaal, volgens studies deur die European Environment Agency. Die soort word dikwels as "byvis" gevang in vissersnette wat op die bodem geleg is, soos trawls en gillnets, wat leid tot hoë mortaliteitsrate. Daarbenewens is die leefgebied van die soort beperk deur die ontwikkeling van kusgebiede, toerisme, industriële aktiwiteite en die verandering van sedimenterende omgewing. In Suid-Afrika is die soort nie direk bedreig nie, maar word dit wel geneem in visserjydata as 'n byvis. Die soort het 'n lae reproduktiewe tempo, wat die herstel van populasies vertraag. Geen internasionale visserjyregulering is spesifiek gerig op Dasyatis pastinaca, hoewel sekere EU-lidstatte het begin om limiete te stel vir die vangst van stingrays in die Middelmeer. Die toekoms van die soort hang af van die implementering van duurzame visserjypraktyke en die beskerming van kritieke leefgebiede.

Die Gewone stingray is ovovivipar, wat beteken dat die eiers binne die vroulike liggaam ontwikkel en die jonge gebore word as levende, volledig ontwikkelde individue. Die reproduksieproses is kompleks en plaas in die lente en vroeë somer, met 'n vrugbare periode wat van Mei tot Julie val. Die vroulike dier ontvang sperma van die manlike tydens kopling, wat gewoonlik in die winter of vroeë lente plaasvind. Na 'n draagtyd van ongeveer 10 tot 12 maande word die jonge gebore, meestal in groepe van 2 tot 6 jong, alhoewel soms tot 10 in 'n enkele geboorte gevind word. Die jonge is reeds 15 tot 20 cm in deursnit en is onmiddellik selfstandig. Hulle begin met die vangs van klein invertebrate soos kreeftjies en worme, en groei stadig, met 'n groeitempo wat afneem met die jare. Die soort bereik volwassenheid tussen die ouderdom van 5 en 8 jaar, en kan tot 20 jaar oud word in die wild. Die lewensiklus is dus traag, wat die herstel van populasies ná drastiese afname bemoeilik. Die vroulike dier kan elke twee tot drie jaar nakom, afhangende van die voedselbeskikbaarheid en die klimaat. In gevangenisomstandighede is die reproduksie baie moeilik, en daar is min data oor die voortplanting van die soort buite die natuurlike omgewing. Die jonge is gevoelig vir predatore soos groter visse, haring en makkaroni, en moet vinnig groei om oorlewing te verseker.

Die Gewone stingray is 'n karnivoore vis wat primêr voedsel soek in die bodem van kuswater en lagune. Hulle voed hulself op 'n wye verskeidenheid klein invertebrate, insluitend kreeftjies, garnale, skulpdier, bloukruis, polieke, wurmsoorte en klein mollusk. Hulle gebruik hul plat, ronde vlerke om die sand of modder weg te skuif, wat hulle toelaat om die verborge voedsel te blootlê. Die mond is klein en gelig, met 'n paar klein tandlyne wat handig is vir die vermaak van harde skulpdier. Die soort is ook in staat om 'n soort "sukkering" te gebruik, waar hulle die water in die mond trek en dan uitblaaie om die voedsel te trap. Hulle is aktief in die vroeë oggend en laat aand, en vermoei om in die middag in die bodem te rus. Die voedselbehoeftes varieer met die grootte en leeftyd van die dier; jonge stingrays eet meer klein invertebrate, terwyl volwassenes groter prooi kan vang. Die soort is ook in staat om in gebiede met 'n lae voedselverskaffing te lewe, wat hulle tot 'n belangrike predator in die ekosisteem maak. Hulle spel 'n rol in die kontrole van bevolkings van klein invertebrate, wat hulle help om die bodemecosisteme in balans te hou. In die Middelmeer is daar bewyse dat die soort 'n hoë graad van voedseldiversiteit toon, wat suggerer dat hulle verskillende habitats kan gebruik.

Die Gewone stingray is 'n sedentêre, bodem-gerigte vis wat meeste van sy lewe in die diep, sagte bodem van kuswater of lagune deurbring. Hulle beweeg met 'n sinusoïdale beweging van die vlerke, wat 'n effisiente manier is om langs die bodem te swem sonder veel energie. Hulle is gevoelig vir geluid en trilling, en kan vinnig verdwyn in die sand wanneer hulle gevaar voel. Die soort is nie sosiaal nie, maar kan in klein groepies of solitaire voorkom, afhangende van die voedselbeskikbaarheid. Tydens die nag is hulle aktief, terwyl hulle in die dag rust of in die bodem begrawe lê. Hulle gebruik hul vlerke om 'n "laag" te skep in die sand, waar hulle kan verbly, wat ook 'n proteksie teen predators gee. Die soort is nie aggressief teenoor mense nie, maar kan selfverdediging toon indien aangeraak of bedreig. Die stekel op die stert is 'n effektiewe verdedigingsmekanisme wat gebruik word wanneer die dier gevaar voel. Die soort is ook in staat om in gebiede met 'n hoë stroming te lewe, hoewel hulle voorfer nie in stormagtige water voorkeur het nie. Hulle is bekend vir hul vinnige reaksie op veranderinge in die omgewing, soos veranderinge in temperatuur of saliniteit. Die soort is ook in staat om in die winter te brug, waar hulle in die diepste deling van die bodem bly, wat hulle beskerm teen koue water.

Die Gewone stingray word dikwels as byvis gevang in kommersiële visserjy, veral in die Middelmeer en die oostelike Atlantiese Oseaan. Visserjy-nette soos trawls, gillnets en staalnette word dikwels in die bodem geplaas, en die soort word onbedoeld gevang. In die EU-word daar geen spesifieke visserjylimiete vir die soort gestel nie, hoewel sommige lidstate, soos Frankryk en Spanje, begun het om beperkinge op die vangst van stingrays te implementeer. Die vangst word dikwels as 'n nadrukkelike risiko beskou, aangesien die soort 'n lae reproduktiewe tempo het en nie vinnig herstel nie. In Suid-Afrika word die soort selde gevang, maar word dit wel genoem in visserjydata as 'n byvis. Amateurrusvisserjy is minder gemeen, maar erkenning is gevind in sommige kusgemeenskappe waar visserseer 'n tradisie is. Die soort word soms gevang vir visserjy-vermaak of as 'n trofee, veral in die Middelmeer. In Suid-Afrika is daar geen dokumenteerde amateurrusvisserjy op die soort nie. Die visserjy is egter 'n bedreiging vir die soort, aangesien die stekel gevaarlik is en die visser nie altyd veiligheidsgereedskap gebruik nie. Sommige visserjyorganisasies roep daarop dat visserjy praktyke verbeter moet word, en dat die soort beskerm moet word.

Die Gewone stingray speel 'n beperkte rol in die handel, maar is denkbaar belangrik in wetenskaplike navorsing. In sommige lande word die vel van die soort gebruik vir leerprodukte, en die stekel word soms gebruik in tradisionele geneesmiddelkunde. In die Middelmeer is daar bewyse dat die soort in die verlede vir kos gebruik is, maar dit is nou selde. Die visserjy-industrie gebruik die soort hoofsaaklik as byvis, wat beteken dat dit nie direk verkoop word nie. In wetenskaplike navorsing word die soort gebruik om die evolusie van stingrays, die funksie van die stekel en die adaptasie aan bodemlewe te bestudeer. Navorsers in Suid-Afrika en Europa het begin om die soort te gebruik om die invloed van klimaatverandering op mariene soorte te bestudeer. Die soort is ook belangrik vir die studie van visseksualiteit en reproduksie, aangesien die ovovivipare geboorteproses interessant is. In die toekoms kan die soort 'n rol speel in die ontwikkeling van biomediese produktes, soos antiseptiese stoffe vanaf die stekel. Die wetenskaplike belang van die soort is dus groot, en dit vereis meer navorsing en beskerming.

Die Gewone stingray speel 'n belangrike rol in die mariene ekosisteem as 'n toppredator in die bodemlewe. Deur die vermaak van klein invertebrate, hou hulle die bevolking van hierdie organismes in balans, wat die bodemecosisteme bevorder. Hulle help ook om die bodem te aerober, wat die lewensduur van ander organismes verleng. Die afname van die soort kan lei tot 'n onbalans in die ekosisteem, wat die voedselketting kan versteur. Die soort is dus belangrik vir die biodiversiteit van kuswater. Vir beskerming word daar reeds in sommige lande beskermingsmaatreëls geïmplementeer, soos die beperking van visserjy in sekere areas en die instelling van marine beskermingsareas (MPAs). In die EU is daar 'n voorstel om die soort in die Natura 2000-netwerk op te neem. In Suid-Afrika is daar geen spesifieke beskerming nie, maar die soort word deur die Wet op die Behoud van Mariene Biologiese Ressources beskerm. Die beskerming van die soort vereis samewerking tussen lande, wetenskaplikes en visserjyindustrie, en die implementering van duurzame praktyke.

Die Gewone stingray het 'n ryk geskiedenis in die kulturele bewustheid van die Middelmeer en die Atlantiese Oseaan. In antieke Griekse en Romeinse mytologie was die stingray 'n simbool van die diepsee en die geheimenisse daarvan. In sommige legende word die soort geassosieer met die godin Poseidon, wat die oseaan beheer. In middeleeuse Suid-Europa was die soort dikwels gevaarlik beskou, en werd gebrandmerk as 'n demon. In moderne tyd is die soort 'n populaire figuur in visserjy- en natuurfilm, en word dit dikwels geportretteer in kunswerke. In Suid-Afrika is die soort nie kultureel belangrik nie, maar word dit soms geïnterpreteer as 'n wonder van die see. Die soort is ook 'n simbool van die natuur se balans en die noodwendigheid van beskerming.

Mens en die Gewone stingray het 'n komplekse interaksie. Die soort word dikwels as 'n bedreiging beskou, veral in toeristiese gebiede waar mense in die water swem. Die stekel kan ernstige blessures veroorsaak, wat lei tot mediese ingrepe. In sommige lande word daar opleiding gegee aan badgers oor hoe om met die soort om te gaan. Die soort is ook belangrik vir visserjy, maar word dikwels as byvis gevang. Die impak van menslike aktiwiteite, soos toerisme, industrie en visserjy, is groot. Die soort is gevoelig vir klimaatverandering en habitatverlies, wat lei tot 'n afname van die populasie. Die interaksie tussen mens en die soort vereis meer bewustheid en beskerming.

Die Gewone stingray is 'n unieke vis wat baie interessante kenmerke het. Die stekel is gevaarlik, maar die soort is nie agressief nie. Die soort is in staat om in die diepste deling van die bodem te bly. Die soort is ook in staat om in gebiede met 'n hoë stroming te lewe. Die soort is 'n belangrike predator in die bodemlewe. Die soort is ook belangrik vir wetenskaplike navorsing.