Kliphard (Dassie)

Die kliphard (Procavia capensis), ook bekend as die dassie, is 'n klein, steenbokagtige zoogdier wat deur die suidelike en sentrale dele van Afrika verspreid is. Dit behoort tot die familie Procaviidae en is die mees algemene en wydverspreide spesie in hierdie groep. Met sy ronde, donkerbruin of grys vlerk, korte pootjies en uitstekende oë en ore, is dit goed aangepas aan lewe op rotsplate en berggebiede. Die kliphard is nie 'n hond nie, maar eerder 'n planteetende, sosiale dier wat bekend staan vir sy skreeu- en fluitgeluid, wat gebruik word om waarskuwing te gee. Hoewel klein, speel dit 'n belangrike rol in die ekologie van sy habitat, veral deur die ontwikkeling van rotswoonplekke wat ander diere kan gebruik. Dit is 'n voorspelbare, rustige dier wat al jare in die wild bly, met 'n gemiddelde lewensduur van 12 tot 15 jaar, en selfs langer in gevangenis.

Die naam “kliphard” is 'n Afrikaanse term wat letterlik “rotsdier” beteken, wat die voorkeur vir rotsomgewings en beweging tussen rotspartikels beskryf. Hierdie benaming is afgelei van die woord “klip”, wat in Afrikaans en Suid-Afrikaanse talen ‘n natuurlike ondergrond van graniet, sandsteen of kalksteen verwys, en “hard”, wat in hierdie konteks ‘n misverstand is – dit verwys nie na hardheid in materiële sin nie, maar eerder na die dier se stoere, onverwese aard. Die term “dassie” is afkomstig uit die Afrikaanse dialect van die koloniale periode, waarin die woord “das” (van die Hollands “das”) gebruik is om ‘n klein, bruin dier te beskryf. Die oorsprong van hierdie term is terug te voer na die Afrikaanse taalontwikkeling in die 17de eeu, toen Nederlandse koloniste die dier sien en dit vergelyk met die Europese das. Die wetenskaplike naam Procavia capensis is in 1780 deur die Swedese naturalis Carl Linnaeus gegee. “Procavia” kom van die Griekse “pro” (voor) en “kavos” (rots), wat “voor die rots” of “rotsbewoner” beteken, ter wille van die dier se leefwyse. “Capensis” verwys na die Kaapkolonie (huidige Kaapstad), waar die eerste specimen gevind is. Die wetenskaplike benaming bevestig dat die spesie in die suidelike punt van Afrika ontdek is, hoewel dit reeds baie lank daar gewoon het. In verskeie ander Afrikaanse tale word die dier ook met verskillende name aangedui: in Xhosa noem dit “umqombothi”, in Zulu “umthetho”, en in Sotho “mokgwa”. Al hierdie name weerspieël die dier se verbintenis met rots, sterkte en gemeenskap. Die naam “dassie” is dus nie net ‘n etnografiese merk, maar ook ‘n taalkundige testament van koloniale interaksie en plaaslike waarneming.

Die kliphard is ‘n seksueel aktiewe spesie wat die hele jaar oor voortplanting kan vind, maar die meeste parings vind plaas in die wintermaande (Juni tot September in die Suidelike Halfrond). Die vroue het ‘n lange vruchtbaarheidsperiode van 20 tot 30 dae, en ‘n gestaagde menstruatiecyclus wat nie jaarlikse, maar seisoenale is. Die paring is ‘n geprivilegieerde gebeurtenis waar die dominante man die vrou beskerm en haar uit ‘n groep afsonder. Die vrou dra ‘n enkele kuiken per keer, met ‘n swangerskapsduur van 115 tot 125 dae. Die geboorte vind gewoonlik in ‘n veilige, diep rotskamer plaas, waar die moeder alleen is. Die kleintjie is nie blind nie, maar is met ‘n dun haartjies en die oë is reeds oop. Dit is ‘n nursery kind – dit kan al na ‘n paar ure begin beweeg en vang die melk van die moeder. Die kleintjie word 6 tot 8 weke lank gevoed, en begin dan begin om grassprietjies te eet. Tussen die 10de en 12de week is dit reeds ‘n selfstandige dier wat deelneem aan die groep se aktiwiteite. Die jong is in ‘n stadium van kruisgedrag – dit kruis met ouer dier en leer die sosiale norme. Die lewensiklus van die kliphard is lange, met ‘n gemiddelde leeftyd van 12 tot 15 jaar in die wild. In gevangenis kan dit tot 20 jaar lewe. Die jong word nie ‘n volwasse dier nie totdat dit 18 maande oud is. Teen hierdie tyd is dit in staat om te pare en ‘n eie groep te begin. Die voortplanting is ‘n lange proses wat gebaseer is op stabiliteit en hierargie. Die dominante man behou sy posisie deur ‘n sterke liggaam en ‘n vaste geluid. As hy doodgaan of afneem, kan ‘n jong man die posisie oorneem, wat lei tot ‘n dominantie-oorlog tussen mans. Die vroue is gewoonlik trou aan ‘n groep, maar kan in sommige gevalle ‘n ander groep join. Die voortplanting is laag, met slechts een kuiken per jaar, wat die spesie beskerm teen oorbevolking. Die groep het ‘n hoog nakomeling-oorlewing, met ‘n oorlewing van 80% tot 90% van die kleintjies, wat ‘n bewys is van die doeltreffendheid van die sosiale struktuur.

Die kliphard is 'n klein, dik geboude zoogdier met ‘n gemiddelde lengte van 45 tot 60 cm, insluitend ‘n kort, dik stert wat 10 tot 15 cm meet. Die gewig varieer tussen 2,5 en 5 kg, met vroue gewoonlik effens kleiner as mans. Die vel is dik en harig, met ‘n donkerbruin tot grys-grauwe toon, wat goed aangepas is aan die son- en windtoestande van sy rotsomgewing. Die hare is dik en waterafstotend, wat help om vocht te behou en warmte te hou in die koel oggendure. Die kop is relatief groot ten opsigte van die liggaam, met ‘n plat neus, groot, bolvormige oë wat die dier in alle rigtings laat sien, en lang, oorhoofse ore wat sensitief is vir geluide. Hierdie oore is ‘n belangrike kenmerk van die spesie, omdat hulle die dier help om die vroeë voetstappe van roofdiere of voëls te hoor. Die voorpote het vier vingers, terwyl die agterpote drie vingers het, beide met sterk, krom kloue wat die dier in staat stel om op gladde, vertikale rotsoppervlaktes te klim en te staan. Die kralle is dik en hard, en word vaak gegrind of geskrap teen rots om die oppervlak te verbeter. Die mond is klein, met ‘n vaste, plat snuit, en die tande bestaan uit twee voor tanden (incisiewe) wat voortdurend groei, soos by knaagdiere. Die kieke is groot en vlak, geskik vir die fynmalings van gras, blare en plantmateriaal. Die kliphard het geen geslachtsverskille in uiterlike kenmerke, behalwe dat mans soms ‘n iets groter liggaam het en ‘n swaarder, donkerder nek. Die vlekkings of patrone op die vel is min of nie aanwezig nie, wat die dier help om in die rotsmassas te versmelten. Die oë blink in die son, wat ‘n optiese illusie kan skep dat die dier ‘n helder, intelligente uitdrukking het. Geen ander dier in die regionale fauna het dieselfde mengsel van fisiese eienskappe – dik vel, kragtige kloue, gevoelige ore en ‘n uitgesproke lyfboog – wat dit tot ‘n unieke predatorvrije organismes maak.

Die kliphard toon ‘n aantal biologiese eienskappe wat dit uitsteek onder andere kleinzoogdiere. Een van die mees opvallende is sy unieke metabolisme. Hoewel dit ‘n warmbloedige dier is, het dit ‘n lae basaal metaboliese tempo wat hom help om energie te spaar in droë, warm omgewings. Dit is ‘n kenmerk wat in kombinasie met sy kapasiteit om water uit voeding te verkry, die dier in staat stel om lange periodes sonder buite water te oorleef. Die kliphard het ‘n gespesialiseerde spijsverteringssisteem wat basis vir sy voeding van ruwe plantmateriaal is. Dit gebruik ‘n proses wat bekend staan as hindgut fermentasie, waarby bakterieë in die dikke darm die selulose in gras en blare afbreek. Hierdie proses is effektief, maar traag, wat die dier dwing om lang tyd in een plek te sit terwyl dit kruis (kop-kruis) of om te draai. Daarom is die dier baie geruisloos en vredelievend, met minimale beweging. ‘n Ander unieke eienskap is die aanwesigheid van ‘n sekondêre hormoonstelsel wat die dier help om stress te hanteer. Wanneer bedreig, aktiveer die kliphard ‘n hormoon genaamd cortisol, wat ‘n verhoogde hartslag, verhoogde bloeddruk en ‘n toename in spierkrag veroorsaak. Hierdie reaksie is kortstondig, maar doeltreffend, en laat die dier in staat stel om vinnig te vlug of te klim. Die kliphard het ook ‘n uitgebreide auditiewe sensoriek – dit kan geluide hoor wat binne die 10 kHz tot 30 kHz bereik, wat buitengewoon hoog is vir ‘n zoogdier van sy grootte. Hierdie hoorgrens is belangrik vir die waarneming van vliegende roofvogels soos die bosvogel of die boerhaan. Die dier gebruik ook ‘n vorm van echolokasie, hoewel dit nie so geavanceerd is as by vleermuise nie. Deur ‘n skerp fluit- of skreeu-geluid uit te breng, kan dit die afstand tot die rotswand of ander voorwerpe bepaal, wat nuttig is in donker rotskamers of wanneer dit op gevaarlijke plekke moet klim. Verder is die kliphard ‘n temperatuurregulerende dier wat ‘n kragtige termoregulasiestelsel het. Tydens die middag kan dit die temperatuur in sy liggaam reguleer deur ‘n vorm van passiewe solar warming: dit lê stil in die son, wat die liggaamstemperatuur verhoog, en daarna kruis dit in die skaduwee om te koel. Hierdie gedrag is effektief in die wintermaande, wanneer die temperatuur drasties daal. Die spesie het ook ‘n sterk immuunstelsel, wat dit in staat stel om met parasiete soos tick en worm te lewe sonder ernstige siektes. Laastens is die kliphard ‘n langlevende dier vir sy grootte – dit kan tot 15 jaar lewe in die wild, en in gevangenis tot 20 jaar, wat ‘n unieke eweredigheid is in die kleinzoogdierwereld.

Die kliphard (Procavia capensis) is die wydste verspreide spesie in die genus Procavia en het ‘n uitgebreide verspreiding in suidelike en sentrale Afrika, sowel as in die noordelike dele van die Middel-Ooste. Sy verspreiding strek van die suidelike rand van die Sahara-woudgebied in Noord-Afrika (waar dit in lande soos Mali, Niger en Sudan voorkom) tot in die suide van Suid-Afrika, waar dit in die Karoo, die Western Cape, en die Vrystaat voorkom. In die oostelike grens van Afrika vind die dier dit in die hooglande van Etiopië, Somalië, Kenia, Tanzania en Malawi, terwyl dit in die westelike kant in die bosgebiede van Angola, Namibië en Botswana voorkom. In die Middel-Ooste is die kliphard aangetref in die noordwestelike dele van Israel, in die Gaza-streep, en in die suidooste van Libanon en Sjir. Die spesie is nie in die tropiese regenwoudgebiede van Afrika aangetref nie, want dit vereis ‘n rotsige, half-woestyn of bergomgewing. Die verspreiding word beïnvloed deur klimaat, topografie en menslike aktiwiteite. In die suide van Afrika is die kliphard meer algemeen in gebiede met graniet- en sandsteenrots, terwyl dit in die noorde meer in kalksteen- en vulkaniese rots ontmoet word. In die Middel-Ooste is die verspreiding beperk tot gebiede met ‘n semi-aride klimaat, waar die temperatuur in die dag tot 40°C kan styg en in die nag tot 5°C daal. Die spesie is ook aangetref in die oasegebiede van die Negev-wildernis in Israel, waar dit in rotskamers leef wat deur ou beroepsminers gemaak is. Die verspreiding word nie deur natuurlike barrières soos riviere of woestyns geblokkeer nie, maar eerder deur die afwesigheid van rotsstrukture. Dit is daarom ‘n spesie wat in gebiede met ‘n hoë geologiese diversiteit voorkom. In Suid-Afrika is die kliphard die meeste algemeen in die Klein-Karoo, die Bokkeveld, en die Drakenhoek, waar dit ‘n belangrike deel van die ekologiese balans is. Die spesie is nie in die suide van die Kaapland of in die Agulhas-baai aangetref nie, omdat die area te laag en te nat is.

Die kliphard is sterk gekoppel aan rotsige omgewings, waar dit in rotshoele, rotsgrotte en rotskamers lewe. Hierdie habitat is nie net ‘n plek van veiligheid nie, maar ook ‘n sleutel tot die dier se biologiese lewenstyl. Die voorkeur vir rotsstrukture is gevolg van die noodsaak om te ontsnap van roofdiere soos jakkals, luiperd, kameelperd en roofvogels. Rotskamers bied natuurlike skade, warmte-isolasie en ‘n plek om te kruis. Die dier bou geen nes nie, maar gebruik bestaande rotshole wat dikwels deur eeu-ou natuurlike erosie gevorm is. Hierdie holtes kan tot 10 meter diep wees en 3 meter breed, en word vaak in groepjes hergebruik. Die kliphard leef meestal in rotskombinasies, waar verskeie hole in ‘n enkele rotsmassa of bergtop saamhang. Die voorkeur is vir graniet-, sandsteen- of kalksteenrots, wat goed gepolitoer en stabiel is. Die dier vermied natuurlik gebiede met ‘n hoge mate van menslike aktiwiteit, soos beboude landbougrond, stadsonderdele of industriële areas. Dit is ook minder algemeen in gebiede met ‘n hoge vlak van erosie of wat deur water of wind te veel verander is. Die kliphard is ‘n klimaatafhanklike spesie – dit verkoop die beste in gebiede met ‘n gematigde klimaat, waar die temperatuur nie te laag nie (onder 0°C) of te hoog (bo 40°C) is. In die wintermaande, wanneer die temperatuur daal, trek die dier in die diepste dele van die rots in, waar die temperatuur stabiel bly. In die somer, wanneer dit warm is, kruis dit in die skaduwee van die rots of lê dit in die son om te warm. Die dier is ook nie gewoonlik in volledig oop terreine nie – dit vermied open veld, want daar is geen dekking nie. Die voorkeur is vir bergtoppe, klipgroepies en rotskrans, waar die dier ‘n uitkykpos kan inneem en die omgewing kan monitor. In sommige gevalle, soos in die Drakenhoek of in die Karoo, vind die dier dit in kombinasies van rots en struikgewas, waar die struike ‘n sekere mate van beskerming bied. Die dier is ook aangetref in nie-natuurlike omgewings, soos in ou mynbegraafplaase, bruggen of silo’s, waar rotsstrukture nog bestaan. Hierdie verspreiding wys dat die kliphard ‘n hoë mate van aanpasbaarheid het, solank daar ‘n rotsbasis is.

Die kliphard leef in ‘n komplekse sosiale struktuur wat op ‘n kolonie of groep berus, wat bestaan uit ‘n dominante man, ‘n paar vroue en hul jong. Hierdie groep, wat ‘n familiegroep of troop genoem word, kan tussen 5 en 30 individue tel, alhoewel groepe van 10 tot 15 die mees algemene is. Die sosiale organisasie is hierargies, waar die dominante man die leierskap oorneem en die primêre rol speel in die beskerming van die groep. Hy het die meeste seksuele aktiwiteit en beskerm die gebied, terwyl die vroue die hoofrol speel in die opvoeding van die kleintjies. Die groep werk saam om die rotskamers te onderhou, om te kruis, en om waarskuwingssignale uit te breng. Die kliphard is ‘n wakker dier wat die grootste deel van die dag in die son of skaduwee lê, met aktiwiteitspieke vroeg in die oggend en laat in die aand. Tydens die middag is dit meestal rustig, wat die dier help om energie te spaar. Die dier gebruik ‘n uitgebreide geluidsgrammatika om kommunikeer. Die mees bekende geluid is die skreeu, wat ‘n hoog, skerp fluit- of piepgeluid is wat gebruik word om waarskuwing te gee vir roofdiere of indringers. Daar is ook ‘n kruisgeluid, wat ‘n laer, gestaag geluid is wat gebruik word om die groep te herken. Die dier kan ook ‘n knorrende geluid uitbring wanneer dit in konflik is of ‘n territoriale grens oortree. Die sosiale gedrag is ook getoon deur sosiale kruising – dier soos ‘n vuilbaard, waarin dier ‘n ander dier vrywillig kruis, wat ‘n teken van vertroue en band is. Die groep het ‘n territoriale gewoonte – elke groep het ‘n bepaalde gebied wat hulle beskerm, en hulle gebruik markering om die grense te definieer. Hulle doen dit deur geruikmarkering met olie uit hul oor- en neusgange, en ook deur ‘n slag met die stert op die grond. Die dier is niet-agressief teenoor ander groepe, maar kan in geval van botsing met ‘n ander groep agressief optree. Die groep is ook ‘n georganiseerde entiteit wat ‘n ritme van aktiwiteit volg: ‘n dier is ‘n waakpost, wat op ‘n rotskraal of uitkyk posie sit en die omgewing monitoeer. As daar gevaar is, word ‘n skreeu uitgebreng, wat die hele groep laat wegvlug of in die rots ingaan. Die dier is ook ‘n goede leerder – dit kan nuwe geluide, gevaar, of menslike aktiwiteite in ‘n gebied leer en aanpas.

Die kliphard is ‘n planteetende dier wat voornamelijk gras, blare, suikerriet, wilde bloeiplante en struike eet. Die voeding word gekies op grond van koolhidraat- en proteïne-inhoud, en die dier kies bewustelik die jongste, saprigste plantmateriaal. Die voedingsgedrag is daglik, met ‘n tydperk van 2 tot 4 uur per dag wat spesifiek aan eet gewy is. Die dier eet meestal vroeg in die oggend en laat in die aand, wanneer die temperatuur laer is en die voeding nie so droog is nie. Die kliphard gebruik ‘n klein, effektiewe mond om die voeding te kou, en die tande word voortdurend gebruikt om die plantmateriaal te mal. Die spesie is ‘n gekwalifiseerde digestiewerker – dit gebruik ‘n proses wat bekend staan as hindgut fermentasie, waar bakterieë in die dikke darm die selulose afbreek. Hierdie proses is traag, wat die dier dwing om ‘n groot deel van die dag in een plek te sit terwyl dit kruis. Die dier is ook ‘n water-effektiewe spesie – dit kan water uit voeding verkry, en in droë gebiede kan dit ‘n maand sonder buite water oorleef. Die dier drink nie elke dag nie, maar slegs wanneer dit nodig is. In sommige gevalle, soos in die Karoo, kan dit ‘n spesifieke bron of waterput vind, maar dit is ‘n uitsondering. Die voeding word ook gekies op grond van parasietinhoud – die dier vermied plantmateriaal wat versek is met insecte of skimmels. Die kliphard is ook ‘n selectiewe eetder – dit eet nie alles wat in die omgewing is nie, maar kies ‘n verskeidenheid van voeding wat die voedingsoorweging balanseer. In die wintermaande, wanneer die voeding skaars is, kan dit ‘n groter verskeidenheid van plantmateriaal eet, insluitend wortels en bast. Die dier is ook ‘n niet-uitbreiders – dit bou geen voedselreserves nie, en is dus afhanklik van die daglikse voeding.

Die kliphard het ‘n beperkte direkte ekonomiese waarde, maar ‘n groot indirecte waarde in die ekologie en landskap. In sommige landbougebiede word die dier as ‘n plagspoor beskou, omdat dit ‘n klein hoeveelheid voeding kan wegneem van graas, wat kan lei tot ‘n vermindering van voeding vir vee. In die Karoo en in die Vrystaat is daar gevalle waar boere die dier as ‘n probleem beskou, veral wanneer dit in dierkamp of akkerland kom. Die dier kan ook ‘n gevaar vorm vir infrastruktuur, soos bruggen of mure, waar dit in rotshole bly en rotsmateriaal losmaak. In sommige gevalle word dit as ‘n skade-dier beskou, en kan dit verdryf of vernietig word. Ander kere word die dier gebruik as ‘n biologiese indikator – die aanwesigheid van klipharde in ‘n gebied dui op ‘n gesonde rots- en plantekologie. In die wetenskap is die dier ‘n belangrike model voor behoudsonderzoek, veral in die studie van kleinzoogdiere, sosiale gedrag en klimaatadaptasie. Die dier word ook gebruik in eduksieprogramme, waar skole en natuurmuseums klipharde gebruik om kinders te leer oor ekologie, evolusie en biodiversiteit. In die toerisme is die dier ‘n attraasie, veral in die Karoo en in die Vrystaat, waar toeriste dit kan sien in natuurreservate soos die Addo Elephant National Park of die Richtersveld. Die dier is ook ‘n symbol van rotsbestendigheid – dit word gebruik in kunswerke, logo’s en plaaslike embleme. In sommige gevalle word die dier ook in dieremediese navorsing gebruik, omdat dit ‘n sterk immuunstelsel het en goed weerstaan teen parasiete. Die dier het ook ‘n kulturele waarde – dit is ‘n simbool van standvastigheid en veerkracht in Suid-Afrikaanse tradisie.

Die kliphard is ‘n belangrike ecosystem engineer – dit verander die omgewing deur die ontwikkeling van rotskamers wat later deur ander diere gebruik word. Dier soos die sokkelaar, die boomvark, die vogel en die slang gebruik die holtes van die kliphard as ‘n plek om te bly, te broei of te rus. Die dier dra ook by tot bodemsustentasie – deur die beweging van rotsmateriaal en die uitwerp van mest, verbeter dit die bodemvrugbaarheid. Die kliphard is ook ‘n predatorvrye spesie, wat beteken dat dit ‘n belangrike deel van die voedselketting is sonder dat dit ‘n groot risiko vir roofdiere is. Die spesie is nie bedreig nie, en word geklassifiseer as “Nie-bedreig” (Least Concern) deur die IUCN. Dit is omdat die spesie ‘n groot verspreiding het, ‘n hoge aanpasbaarheid, en ‘n stabiele populasie. Toch is daar ‘n gevaar vir habitatverlies – in sommige gebiede word rotsstrukture verwoes deur mynbou, landbou of infrastruktuurontwikkeling. In die Vrystaat en in die Karoo is daar ‘n groeiende druk op die rotsgebiede. Om hierdie redene is daar ‘n behoefte aan bewaringsmaatreëls. Hierdie sluit in die beskerming van rotsgebiede, die instelling van natuurreservate, en die ondersteuning van duurzame landboupraktyke wat die dier nie belemmer nie. In sommige gevalle word die dier ook monitoring-programme geïnstalleer, waar wetenskaplikes die populasie, verspreiding en gedrag van die dier volg. Die dier is ook ‘n deel van biosfeerreservate, soos die Richtersveld Biosfeerreservaat. Daar is geen aktiewe rewilding of reintroduksieprogramme nie, omdat die spesie reeds wijdverspreid is. Die belangrikste maatreël is dus bewustmaking – om mense te leer dat die kliphard ‘n belangrike deel van die natuur is.

Die kliphard is ‘n vriendelike dier wat nie gevaarlik is vir mense nie. Dit vlug as ‘n mens nader, en gebruik geen agressie. Die dier is ook nie gevaarlik vir huishoudelike dier nie, behalwe as dit in ‘n klein ruimte kom. Die grootste gevaar is menslike onversigtigheid – as ‘n mens in ‘n rotskamer klim waar die dier is, kan dit skrik en val. In sommige gevalle word die dier verstoor wanneer mense te naby kom, wat kan lei tot stress of ‘n afname in voeding. Die dier is ook ‘n potensiële skade-dier in gebiede met infrastruktuur – as dit in ‘n muur of brug bly, kan dit die struktuur verzwak. In sommige gevalle word dit dus uitgerus of verdring. Die dier is ook niet-gevaarlik vir vervoer – dit kan nie ‘n motor verwoes nie, maar kan ‘n fiets of voetpad blokkeer. Die dier is nie gevaarlik vir vee nie, behalwe in gevalle van konkurrensie vir voeding. Die grootste gevaar is dus nie die dier self nie, maar die ontwikkeling van die omgewing wat die dier verdring. Die dier is ook nie ‘n virus-dragende spesie nie, en is nie verantwoordelik vir menslike siektes. Die dier is ‘n goede medewerker in die ekologie, en mense moet dit respekteer.

Die kliphard het ‘n ryk kulturele en historiese betekenis in Suid-Afrikaanse en Afrikaanse tradisie. In die antieke Khoisan-mythen word die dier beskou as ‘n wakker, slim dier wat die wêreld beskerm. In sommige legends is dit ‘n boodskapper tussen die lewende en die doderyk. Die dier word ook gebruik in sproke en fables, waar dit ‘n symbool van voorbereiding, waakzaamheid en vooruitsig is. In die Xhosa- en Zulu-tradisie word die dier ‘n simbool van familiebande – die groep word as ‘n klein samewerking beskou wat saam lewe en werk. In die Afrikaanse taal is die woord “dassie” ‘n uitdrukking van betroubaarheid en kalmte. Die dier is ook ‘n kunstinspirasie – dit is afgebeeld in kunswerke, grafiek, en in plaaslike kerke as ‘n simbool van standvastigheid. In die 19de eeu was die dier ‘n populêre dier in klinieke – dit was ‘n dier wat in tuine en bome gehou is. Die dier is ook ‘n historiese figuur – in die Boere-oorlog is dit ‘n simbool van die vryheid van die veld. In moderne tyd is die dier ‘n nasionale simbool in sommige dele van Suid-Afrika, en word dit gebruik in embleme en logo’s.

Die jag op die kliphard is ‘n seldsame praktyk en word nie algemeen uitgevoer nie. In die verlede was die dier ‘n bron van voedsel vir sommige kultuurgemeenskappe, veral in die Karoo, waar dit gejaag is vir vleis. Die vleis is ‘n smaakvolle, vetarme vleis wat goed in stews gebruik is. In die 19de eeu was die dier ‘n jagdoorlog in sommige gebiede, maar dit het geleidelik afgenom. Vandaag is die jag nie wettig nie in Suid-Afrika, behalwe in ‘n beperkte mate vir beheer van populasies in gevalle van skade aan infrastruktuur. Die jag word nie commercieel uitgevoer nie, en is niet geautoriseer vir sportjag. Die dier is ook nie ‘n jagdier in die moderne betekenis nie – dit is nie ‘n doelwit vir jagers nie. Die praktiek is dus niet relevant in die huidige tyd.

• Die kliphard kan ‘n fluitgeluid uitbreng wat tot 10 km ver hoor word.
• Dit is die enige dier wat ‘n kombinasie van ‘n hond, ‘n knaagdier en ‘n ap het.
• Die dier kan tot 15 jaar lewe in die wild.
• Dit gebruik ‘n vorm van echolokasie om afstand te meet.
• Die dier kan ‘n maand sonder water oorleef.
• Die kliphard is ‘n niet-gevaarlike dier vir mense.
• Dit is ‘n sosiale dier wat in groepe lewe.