Middellandse See-perdmakreel (Perdmakreel, Middellandse See-makreel, Gewone perdmakreel)

Die Middellandse See-perdmakreel (Trachurus mediterraneus) is 'n klein tot middelgroot, silwerblou visspesie wat deel uitmaak van die familie Carangidae, bekend as die makreel- of groenvisfamilie. Dit is veral wyd verspreid in die Middellandse See en die ooste van die Atlantiese Oseaan, waar dit baie belangrik is vir both kommersiële visserij en plaaslike voedselvoorsiening. Die soort word gewoonlik 25 tot 40 cm lank, met sommige individue tot 50 cm bereik. Dit het 'n lang, gespierde liggaam met 'n skerp, sterk snuit en 'n tafelvormige rugvin. Die vinnige, swaaiende bewegings van die vissies maak hulle goed geskik vir groepbeweging in die oppervlakwater. Hulle is nie net belangrik vir die visserij, maar ook vir die ekologiese balans van die mariene lewensgemeenskappe waar hulle voorkom. In die Afrikaanse visserijtale is die soort algemeen bekend as perdmakreel, Middellandse See-makreel of gewone perdmakreel.

Die wetenskaplike naam Trachurus mediterraneus is in 1837 deur die Franse dierkundige Achille Valenciennes gepubliseer in sy werk Liste des poissons recueillis dans la Méditerranée. Die genus Trachurus, afgelei van die Griekse woorde trachys ("ru” of “harde”) en oura ("staart"), verwys na die ruwe aard van die vinnige staartvin. Die spesifieke naam mediterraneus is letterlik "van die Middellandse See", wat die geografiese herkomst van die soort benadruk. Hierdie benaming is toegewys aan die grondslag van die eerste kolleksie van die soort uit die Middellandse See, veral uit die kusgebiede van Frankryk en Italië. Voordat die wetenskaplike klassifikasie gestand was, was die vis in die oostelike Middellandse See al jare lank bekend onder verskillende lokale name – soos sardella in Suid-Europa, mackerel in Engels, en makrel in Duits. In die Afrikaanse konteks het die vis nooit 'n eienaardige landelike benaming gekry nie, maar word hoofsaaklik volgens die wetenskaplike naam of die meer algemene term “perdmakreel” genoem. Die naam “gewone perdmakreel” word gebruik om dit te onderskei van ander makreelsoorte soos Trachurus trachurus (Atlantiese perdmakreel), wat vergelykbaar lyk maar 'n ander verspreiding het. Die etimologie van die woord “perdmakreel” is onduidelik, maar kan afkomstig wees van die ou Franswoord perdre, wat “vog” beteken, wat miskien verwys na die vinnige, sprongagtige bewegings van die vis in die water. Die wetenskaplike naam is dus 'n akkurate, geografies gerigte beskrywing wat die soort se natuurlike omgewing benadruk.

Die Middellandse See-perdmakreel vertoon duidelike anatoomiese kenmerke wat dit onderskei van ander makreelsoorte. Die liggaam is lang, smal en gelykvormig, met 'n hoog, slegte rugvin wat begin by die kop en tot naby die staart reik. Die buikvinne is kort en gemaklik ingetrokke, terwyl die agterste vinnings – die rug- en staartvin – groot en sterk is. Die vel is glad en glansend, met 'n silwerblou bo- en donkerblou of grauwe onderkant, wat 'n effek van oplichting in die water skep. Die kop is relatief groot, met 'n skerp, puntige snuit en 'n groot mond wat tot agter die oog reik. Die oë is groot en helder, wat die vis help om in die duisternis of die wolke van plankton te navigeer. Die vinnings het spierige basisse en is dik, wat die vissie in staat stel om vinnig en doeltreffend te swem. Die dorsale vin bestaan uit 16 tot 19 stekels en 18 tot 22 sagte strale, terwyl die anale vin 3 stekels en 15 tot 17 sagte strale bevat. Die pectorale vinnings is lang en reik tot die area tussen die buikvinne en die rugvin, wat die manewrering verbeter. Die vissie het geen vlekke of unieke patrone op die liggaam nie, behalwe 'n dun, donker band langs die rug, wat dikwels net sigbaar is wanneer die vis in die sonlig is. Die grootte varieer van 25 tot 40 cm, met 'n maksimum van 50 cm, en die massa kan tot 1,5 kg bereik. Die vissie het 'n gesonde, spierige liggaam wat goed is vir vinnige beweging en groepsbeweging. Die mondstuk is ontwerp vir die opsug van klein plante- en diereplankton, en die tandjies in die kake is klein en dig, maar nie hard nie. Hierdie kombinasie van fisiologiese en biomekaniese eienskappe maak die Middellandse See-perdmakreel 'n effektiewe jagter in die oppervlakwater en 'n goeie prooi vir groter visse en roofvogels.

Die Middellandse See-perdmakreel is primêr verspreid in die Middellandse See, wat sy naam impliseer, en strek van die ooste van Spanje en die Kaspiese See in die ooste tot die kus van Noord-Afrika en die Eilande van Grieke, Cyprus en Malta. Die soort is ook bekend uit die ooste van die Atlantiese Oseaan, insluitend die kus van Marokko, Algerië, Tunesië en Libië, en brei uit tot die westelike kus van Turkije en die ooste van Italië. In die Noorde word die verspreiding beperk tot die warm waterstreke van die Adriatiese See en die Egeïese See, terwyl dit in die suide minder algemeen is in die kusgebiede van Egypte en Somaliland. Die soort is nie tydens wintermaande in die noordelike dele van die Middellandse See aangetref nie, omdat die water te koud word. Daar is ook bewyse dat die soort in die verlede in die Baie van Biscay voorkom het, maar hierdie verspreiding is waarskynlik nie meer aktief nie. Geen betroubare rekords bestaan van die soort buite die Middellandse See of die ooste van die Atlantiese Oseaan. Die verspreiding is sterk geassosieer met die warm, oorvloedige oppervlakwaterstrome van die Middellandse See, wat die soort in die kuswater van Suid-Europa en die noordelike Afrika-blok laat versprei. In die jare 2000 het die soort begin versprei in die kusgebiede van die Ioniese See en die Aegeïese See, vermoedelik as gevolg van klimaatverandering en die opwarming van die see. Die verspreiding is dus nie stabiel nie, en nuwe veldstudie is nodig om die volledige geografiese bereik van die soort te bepaal.

Die Middellandse See-perdmakreel leef hoofsaaklik in die oppervlak- en halftonnelwater van die Middellandse See, waar die temperatuur tussen 15 °C en 25 °C lê. Dit is 'n pelagiese soort wat voorkeur gee aan die boplate van die see, waar die sonlig en die plantplankton (fitoplankton) in groot hoeveelhede gevind word. Die soort is gewoonlik aangetref in waters met 'n diepte van 10 tot 100 meter, hoewel dit ook in die 200-meter-laag voorkom. Die vis is nie geassosieer met kustebakke of rotswande nie, maar leef in die open oseaan, veral in gebiede met 'n lae sedimentbedekking en hoë voeding. Die soort is ook bekend om sy optrede in groepe, wat vaak in die 100 tot 1000-vissies groepe voorkom. Hierdie groepe beweeg saam in 'n ry, wat die vis help om predatore te ontvlug. Die habitat word bepaal deur die aanwesigheid van plankton, die temperatuur, die stroompatrone en die hoeveelheid sonlig. In die somer maak die soort groepe in die oppervlakwater, terwyl dit in die winter die diepwaterbereik vereenselwig. Die vis is nie in brak water of riviere aangetref nie, en dit het geen interaksie met kusplantasie of mangrovegebiede. Die soort is gevoelig vir veranderinge in die watertemperatuur en die pH-nivelle, en daar is bewyse dat die opwarming van die Middellandse See die habitat van die soort beïnvloed. Die verlies van plankton in sekere gebiede, veroorsaak deur oorvisserij of vervuilingsprobleme, kan ook die lewensomgewing negatief beïnvloed. Die soort is dus afhanklik van 'n stabiele, voedingsryke mariene omgewing wat die groei en voortplanting moontlik maak.

Die bevolkingsstatus van Trachurus mediterraneus word deur die Internasionale Unie vir Beskerming van Natuur (IUCN) as "Nie bedreig nie" (Least Concern) geklassifiseer, wat aandui dat die soort nie direkte bedreigings van uitsterwing ondervind nie. Denkbaar is dat die populasiestatuse in die Middellandse See stabiel is, maar daar is tekens dat die bevolking in sekere gebiede, veral in die ooste en suide van die see, afneem as gevolg van oorvisserij en klimaatverandering. Die soort is in die verlede onderwerp van intensiewe kommersiële visserij, en daar is dokumenteerde gevalle van bevolkingsdaling in die kusgebiede van Italië, Spanje en Algerië. Die IUCN-studie van 2020 toon dat die gemiddelde bevolking in die Middellandse See teen 2015 met 12% afneem ten opsigte van die 1990s. Die verspreiding is egter nog steeds wye, en die soort is aangetref in minstens 12 lande rondom die see. Die bevolkingsdistribusie is nie eweredig nie; hoër densiteit word in die Adriatiese See, die Egeïese See en die ooste van Italië waargeneem, terwyl die suide van die see (soos in Libië en Egypte) minder bevolk is. Die verspreiding word beïnvloed deur die oorvloed van plankton, die temperatuur en die mate van menslike aktiwiteit. In sommige gebiede, soos die kus van Tunis, is die soort in die laaste twee dekades uitgeroei, wat dui op 'n ernstige lokasieverspreiding. Die bevolkingsstatus is dus globaal stabiel, maar lokaliseringswaardevol verander, en daar is nood aan verdere monitoring en wetenskaplike navorsing.

Die Middellandse See-perdmakreel is 'n ovipare soort wat in die laer deel van die jaar, meestal van Mei tot September, voortplant. Die vroulike visse bereik geslagsrijpheid tussen die ouderdom van 2 en 3 jaar, terwyl die mannetjies iets vroeger, by 1,5 tot 2 jaar, geslagsryk word. Die voortplanting vind in die oppervlakwater van die Middellandse See plaas, waar die vroulike visse honderde tot duisende eiers uitskiet wat dan op die oppervlak dreef. Die eiers zijn klein, ongeveer 1,2 mm in diameter, en is swemend, wat hulle in die waterkolom hou. Na ongeveer 24 uur inkubasie, kiem die eiers uit tot larwes, wat nog nie volledig ontwikkel is nie. Die larwes is slegs 2 tot 3 mm lang en het 'n groot oog en 'n klein mondstuk. Gedurende die eerste weke van hul lewe, is hulle afhanklik van yskoue voeding, veral fitoplankton en klein zooplankton. Na 2 tot 3 weke begin die larwes om klein visse te jag, en na 6 weke het hulle die eerste vinnings ontwikkel. Die jong visse groei vinnig, en na 12 maande is hulle reeds 20 cm lank. Die gemiddelde lewensduur van die soort is 6 tot 8 jaar, hoewel sommige individue tot 10 jaar kan lewe. Die lewensiklus is dus kragtig en snel, wat die soort in staat stel om vinnig te herstel indien die bevolking onder druk is. Die voortplanting is saamgevoeg met die warmste maande van die jaar, wat die beste voorwaardes bied vir die groei van die larwes. Die soort is nie sessil nie, en die jong visse versprei na die open oseaan, waar hulle groepe vorm.

Die Middellandse See-perdmakreel is 'n omnivoore predator wat voornamelijk kleiner organisme in die oppervlakwater jaag. Die voedselbestanddele sluit in fitoplankton (soos diatomee), zooplankton (soos krill, kreefte en kruipende diertjies), klein kruipende visse, en soms klein koraal- of wormspesies. Die vis gebruik sy groot oë en vinnige swemvermoë om bewegende prooi te identifiseer, en hy beweeg in groepe om die kans op 'n suksesvolle jag te verhoog. Die jaggedrag is tipies voor die dag, met die vis in die oggend en middag actief. Tydens die nag is die soort minder aktief, en die groepe beweeg na die diepwater. Die vis het 'n groot mond wat tot agter die oog reik, wat dit in staat stel om groot hoeveelhede voedsel in een keer op te neem. Die tong en kake is ontwerp om klein prooi te pak en te vermal, en die mond is nie ontworpen vir harde voedsel nie. Die voedselgewoontes is sterk afhanklik van die beschikbare plankton, en daar is bewyse dat die soort in gebiede met hoë planktonkonsentrasie groei en voortplant. In die somer, wanneer die plankton oorvloedig is, is die voedselbeskikbaarheid hoog, en die visse groei vinnig. In die winter, wanneer die plankton afneem, verminder die voedselbeskikbaarheid, en die groeitempo vertraag. Die soort is nie 'n invasiewe predator nie, en het geen aanslag op groter visse of mense nie. Die voedselgewoontes is dus essensieel vir die ekologiese balans van die mariene ecosysteme waar die soort voorkom.

Die Middellandse See-perdmakreel is 'n sosiaal ingestelde vis wat hoofsaaklik in groepe van 100 tot 1000 individue voorkom. Hierdie groepe beweeg saam in 'n ry, wat 'n fenomeen bekend as 'swimming in formation' genoem word. Die groepsvorming is 'n belangrike strategie vir predatoreskaping, aangesien die visse in 'n groep beweeg, wat die kans op 'n suksesvolle jag deur roofoogstalle verlaag. Die groepe beweeg sinchronies, en die visse hou 'n konstante afstand van mekaar, wat die vis help om te koördineer. Die sosiale interaksie word bepaal deur visuele signalering, soos die blink van die silwerblou vel, en die beweging van die vinnings. Die visse kommunikeer nie deur geluid nie, maar deur fisiese beweging en lig. In die somer, wanneer die soort voortplant, verander die sosiale gedrag; die groepe word kleiner en die visse gaan alleen of in paar beweeg. Die leefstyl is dus afhanklik van die seisoen, die voedselbeskikbaarheid en die voortplanting. Die vis is nie territoriaal nie, en daar is geen bewyse van konflik binne die groep nie. Die groepe beweeg saam in die oppervlakwater, en die visse hou 'n vaste rigting, wat die energieverbruik verlaag. Die leefstyl is dus effektief, vinnig en suksesvol, en maak die soort 'n prominente rol in die mariene voedselketting.

Die Middellandse See-perdmakreel is 'n belangrike vis in beide kommersiële en amateurrusvisserij in die Middellandse See. In die kommersiële visserij word die soort hoofsaaklik gevang met seinvloot, trawls, en ringvloote, veral in die kusgebiede van Italië, Spanje, Frankryk en Algerië. Die vis is gewild vir verse, gefermenteerde, of gerookte produk, en word ook in viskonserven gebruik. Die kommeriële visserij is regulerend deur die Europese Unie en die Internasionale Kommissie vir die Visserij van die Middellandse See (ICCAT), wat limiete stel op die vangstvolume en die minimum grootte van die visse. Die amateurrusvisserij is popüler in Suid-Europa, veral in Italië en Grieke, waar die vis gebruik word vir visdag en visskottel. Die vis word gevang met handvloot, spinnekop, of liggewig trekkers, en is nie gewild vir sportvisserij nie. Die vis is nie gevaarlik vir mense nie, en daar is geen meldinge van giftings of skade. Die visserij is dus 'n belangrike bron van voedsel en inkomste vir kusgemeenskappe, maar moet wel verantwoordlik beheer word om die bevolking te beskerm.

Die Middellandse See-perdmakreel speel 'n belangrike rol in die kommersie van die Middellandse See, veral in die visindustrie. Die vis word verkoop as verse, gerook, of in konserven, en is 'n belangrike ingrediënt in tradisionele geregtes soos sarde in saor in Italië en calamares in Spanje. Die kommersiële waarde is hoog, en die vis is een van die belangrikste soorte in die regionale vismarkte. In wetenskaplike konteks is die soort 'n modelorganisme vir studies oor mariene ekologie, voedselkettings, en klimaatverandering. Navorsers gebruik die soort om die impak van oorvisserij, wateropwarming, en die verlies van plankton te bestudeer. Die soort is ook belangrik vir die studie van visgroepgedrag, voortplanting, en migrasie. Wetenskaplike institusies soos die Mediteranean Institute for Marine and Environmental Research (MIO-ECSA) en die ICES (International Council for the Exploration of the Sea) voer jaarlikse studies uit om die bevolking te monitor. Die soort is dus nie net 'n voedselbron nie, maar ook 'n sleutelart in die wetenskap.

Die Middellandse See-perdmakreel speel 'n vitale rol in die mariene ekosisteem van die Middellandse See. As 'n middelste trofiksnivellengewaarwording, funksioneer die vis as 'n koppeling tussen klein plankton en groter predators soos haring, skerpsnute, en visvogels. Die soort is ook 'n belangrike prooi vir groot visse soos makreel, tonijn, en groenvisse. Die verlies van die soort sou dus die voedselketting ontreg kan maak. Die soort is nie bedreig nie, maar die oorvisserij en klimaatverandering vorm potensiële risiko's. Die IUCN classifiseer die soort as "Nie bedreig nie", maar aanbeveel dat die bevolking monitorte word. Beskermingsmaatreëls sluit in visserijlimiete, die instelling van visreservate, en die bevordering van duurzame visserijpraktyke. Die soort is nie beskerm deur internasionale konvensies nie, maar is onder die beleid van ICCAT.

Die Middellandse See-perdmakreel het 'n lang geskiedenis in die kulturele en historiese konteks van die Middellandse See. In antieke Rome was die vis 'n gewone voedselbron, en werd in die keukens van die rype klasse gebruik. In Griekse archeologiese vondste is daar bewyse van visse van hierdie soort in olie- en konservemaskineries. Die vis is ook belangrik in die religieuse praktikke van sommige kusgemeenskappe, waar dit as offergeskenk gebruik is. In die middeleeue was die vis 'n belangrike bron van voedsel in die kusdorpies van Italië en Spanje. Vandaag is die vis nog steeds 'n simbool van die Middellandse See-kultuur, en word dit gevier in visfeeste en markte.

Die Middellandse See-perdmakreel het 'n direkte interaksie met mense, veral in die visserij, voedselproduksie, en kultuur. Die vis is 'n belangrike bron van inkomste vir kusgemeenskappe, en word in vismarkte verkoop. Menslike aktiwiteite soos oorvisserij, vervuilingsprobleme, en klimaatverandering beïnvloed die soort. Die soort is nie gevaarlik nie, en mense raak nie gewond wanneer hulle dit aanraak.

Die Middellandse See-perdmakreel is uniek in sy verspreiding en aanpasbaarheid. Dit is die enigste makreelsoort wat in die Adriatiese See voorkom. Die vis kan swem teen 'n snelheid van 15 km/u. Die soort het 'n hoge voortplantingssnelheid en kan 5000 eiers per vroulike produseer. Die vis is ook die enigste soort wat in die Middellandse See 'n groepsgedrag toon wat nie afhang van die season nie.